Protestantse wijkgemeente Ypenburg

Themadienst: Stilte (1 Koningen 19)

Lezing Oude Testament 1 Koningen 19 : 1 – 16,

Thema: Stilte

Maar als Hij er niet was en zijn stem was er niet,
dan was er van stilte geen sprake
alleen maar van zwijgen, zo hard als graniet,
en dat kan je doodeenzaam maken.
Maar de stilte - dat is een tweestemmig lied
waarin God en de mens elkaar raken'.

Stilte is een actueel onderwerp.
Stille tochten, het thema van gedichtendag 2007 was ‘stilte’, iedere derde dinsdag van de maand wordt of werd rond het Binnenhof in Den Haag een stilte-actie tegen armoede gehouden omdat ‘alles erover nu wel gezegd is’.
Op internet loopt het aantal hits als je zoekt op het trefwoord ‘stilte’ in de miljoenen.
Workshops stilte, stiltewandelingen, allerlei bezinningscentra en kloosters ontvangen jaarlijks vele gasten die zoeken naar stilte.
Blijkbaar is er veel behoefte aan stilte, aan bezinning en inkeer, aan het loskomen en ontsnappen aan de drukte en de lawaaierigheid van het leven van alle dag.

En ook in de kerk lijkt steeds meer aandacht te komen voor stilte, stiltemomenten tijdens vieringen, in meditatie.
Dat lijkt van de laatste jaren maar uit teksten van bijv. woestijnmonniken uit de 11e, 12e eeuw kunnen we lezen dat er eigenlijk altijd al binnen het geloof en de geloofsbeleving aandacht voor stilte is geweest.
Een christelijke monnik uit de 11e-12e eeuw na Christus schreef:
‘In de volstrekte stilte en eenzaamheid wordt de mens op aangrijpende manier verbonden met God, de enig nog aanwezige.
'Nooit ben ik minder alleen dan wanneer ik alleen ben',
En al van Jezus lezen we dat hij, net als Johannes de Doper, in de woestijn de stilte zoekt, of daarvoor een berg op gaat.
Stil worden, jezelf losmaken en leeg worden van alle ballast, gedachten en geluiden van het dagelijkse leven en zo je openstellen voor wat, voor Wie op je toekomt.

En zo wordt stilte dan gevulde stilte,
“stilte als een tweestemmig lied waarin God en de mens elkaar raken”,
aldus Guillaume van der Graft, pseudoniem voor Willem Barnard.
Woorden geschreven in het besef dat stilte ook leeg en hard kan zijn:
‘alleen maar zwijgen, zo hard als graniet en dat kan doodeenzaam maken’.
Ervaring die je kunt hebben als in je leven de leegte heeft toegeslagen door het verlies van degene die je lief was, als er in huis geen antwoord meer komt op jou spreken, niet meer de stem klinkt die je zo vertrouwd was.
Als je je van God en mensen verlaten voelt.
Dodelijke eenzaamheid, hard als graniet, zoals Elia voelt in de woestijn als hij vlucht voor koning Achab en Izebel die hem willen doden.
Zo zit hij onder de bremstruik, verlangend naar de dood.

Elia is aan het eind van zijn krachten.
Zoals je als mens aan het eind van je krachten kunt zijn.
Als je voortdurend moet knokken.
Op je werk, om het tempo bij te houden, om je carrière veilig te stellen.
Als je steeds maar weer alle zeilen bij moeten zetten om moed te houden als je gezondheid te wensen over laat, als het in je relatie moeilijk gaat.
Als de dagelijkse zorgen groot zijn.
Als er dingen van het verleden zijn die nog aan je knagen.
Opgebrand en doodmoe kun je daarvan zijn.
Zo is Elia aan het einde van zijn krachten en wil maar liever sterven.

Maar zelf in die donkerste eenzaamheid klinkt een stem.
Hier bij de bremstruik is het de stem van een engel, straks in de grot op de berg zal het de stem van God zelf zijn.
De engel geeft Elia wat hij als eerste nodig heeft, brood en water.
Een mens leeft niet bij brood alleen, maar kan er ook niet zonder, en hoe belangrijk geestelijk voedsel ook is, met een lege maag kom je niet ver.
Op het voedsel en het water dat een engel hem aanreikt, reist Elia nog 40 dagen en nachten verder, tot aan de Horeb, de berg Gods.
Net als het volk Israël dat 40 jaar in de woestijn rondzwierf, en Jezus 40 dagen en nachten in de woestijn was.
Zo gaat Elia, een tocht door de woestijn, om afstand te nemen van alles wat hem de laatste tijd is overkomen aan triomf én teleurstelling.
Om tot zichzelf, en, weten wij, tot God te komen.
Maar voorlopig lijkt dat er nog niet op, het is een woestijnreis die Elia gaat, en de berg is een woestijnberg.
Het is dezelfde berg als de Sinaï, waar Mozes de tien Woorden van God ontvangt, maar hier klinkt de andere naam: Horeb, en dat klinkt in het hebreeuws als dor en eenzaam.
En Elia zoekt dan ook het donker van een grot, zo ver mogelijk schuilt hij weg.
Maar zelfs in het donkerste klinkt Gods stem: 'Wat doe jij hier, Elia?'.
Iets, iemand die je aanspreekt, zelfs in de donkerste momenten van het leven.
Altijd, hoe zacht ook, klinkt er een stem.
Wie gelooft, - en ik denk ook wie niet gelooft – mag daarop vertrouwen dat er altijd een stem zal zijn.
Al is het in het zwijgen van de mensen die proberen je nabij te zijn.
Een stem, bijna onhoorbaar, misschien alleen in het vermoeden dat er meer te zeggen is, meer moet zijn dan dat wat je gevangen houdt.
Dat is de rijkdom van de bijbelse verhalen.
Dat willen ze ons vertellen: dat er nooit alleen maar woestijn is.
Er wás Egypte, - de bijbel is reëel genoeg over hoe het leven kan zijn, kan voelen.
Er wás Egypte, maar dat kún je achterlaten, hoe moeilijk dat ook is.
En zo is er ook het beloofde land, voor ons uit, toekomst die ons roept.
En daarom is er een tócht dóor de woestijn, een weg ten leven.
Dat het weer anders kan worden dan het nu is, nu voelt.

De stem: 'wat doe je hier?'.
Elia wordt geroepen, aangesproken.
En het kunnen, mogen uiten van zijn klacht is het begin van een nieuwe weg.    
"Niet klagen maar dragen’, maar als er reden is, als je alle reden hebt, móet je klagen omdat dat ruimte geeft.
Elia uit zijn klacht en dat geeft hem de ruimte om naar buiten te treden.
Om het donker van de grot achter zich te laten.
Om zich open te stellen.
En dán laat God zelf zich aan Elia kennen.

‘Daar kwam de Heer voorbij, en er gaat een grote, krachtige windvlaag voor Hem uit die rotsen verbrijzelt. En in de wind was de Here niet.
En een aardbeving, en in de aardbeving was de Here niet.
En een vuur, en daarin was de Here niet.’
De uitleg die vaak klinkt is dat deze drie elementen niets met God te maken hebben.
Dat is God niet, is dan de verklaring.
God is niet te vinden in de natuurelementen die ons angst aanjagen, zoals de primitieve afgoden: Donar die z'n bliksem door de hemel smijt, Neptunes die het water van de zee laat golven, Baäl die voor de vruchtbaarheid staat.
En natuurlijk is God niet zó God, angstaanjagend.
Maar we moeten goed lezen: daar kwam de Heer voorbij, en wind, aardbeving en vuur gaan voor Hem uit.
Zijn met God verbonden.
En als we onze bijbelkennis nagaan, dan weten we dat toch ook wel?
Als Israël door de Schelfzee trekt, doet God een geweldige wind de zee in tweeën splijten zodat het volk kan doortrekken.
En op de berg Sinaï als Mozes de Tien woorden ontvangt is er sprake van een geweldige beving en van God die in vuur neerdaalt.
Momenten van bevrijding: van de Egyptenaren, 10 woorden om in vrijheid te leven.
Daar heeft God zich laten kennen, als Bevrijder, in wind en beving en vuur.
Drie tekenen van bevrijding die nu als een heraut voor God uitgaan.
Nee, daarin is God nú niet, want de bevrijding hoeft niet opnieuw bewezen te worden, dat hebben wind en beving en vuur al laten zien, eens en voorgoed.
Dat God een God van bevrijding is.
Dat de tocht uit Egypte, door de woestijn, uitkomt in het beloofde land.

Dan verschijnt God aan Elia in het gefluister van een zachte bries, of zoals een andere vertaling zegt: in een stem van verfijnde stilte.
‘Sound of silence’, stilte zoals je die in een donkere nacht in de natuur kunt voelen, of in een grote kathedraal ervaart als je er alleen bent, stilte die je omringt en draagt, overweldigt.
Geen leegheid, maar een gevulde stilte, geheim niet in woorden uit te drukken,
en uit eerbied slaat Elia zijn mantel voor zijn gezicht.
De geschiedenis van bevrijding, van Gods bevrijdende daden is Elia in wind en beving en vuur in herinnering geroepen, dat is de God waar hij mee te maken heeft, Bevrijder.
En nu is daar de stilte, een werkelijk meditatieve stilte, voor Elia om zich daarin op te laten nemen, in die geschiedenis.
Te ervaren dat die God zich ook met hem verbindt.
En daarin bemoediging te vinden, dat zijn leven is opgenomen in een weg die er al is, de weg van bevrijding die God gaat door de geschiede¬nis heen naar een toekomst.
Op die weg mag ook Elia gaan, en daarom is er toekomst ook voor hem.
Dat vertelt hem de stilte, geen leegheid, maar gevuld, vol van belofte.

Dan kan Elia verder gaan.
Opnieuw lezen we hoe hij naar buiten komt, dat is dubbelop als je de tekst goed leest, maar het laat zien dat Elia nu helemáal het donker achter zich kan laten.
En opnieuw klinkt de vraag: 'Wat doe je hier Elia?'
Maar de vraag klinkt nu als een uitnodiging aan Elia om zijn leven opnieuw te bezien, anders te kijken naar de weg die hij gaat.
Om verder te gaan, op weg te gaan mee in die geschiedenis van Gods bevrijdend heil.
Daartoe krijgt Elia dan ook de opdracht: om koningen te zalven, om Elisa tot profeet te zalven.
Wie verder leest in het boek koningen zal ontdekken dat dat historisch en feitelijk niet klopt.
Noch de koningen, noch Elisa wordt door Elia gezalfd.
Maar het gaat niet om de feiten, het gaat om de betekenis van die opdracht, dat de geschiedenis die verder gaat, een gezalfde geschiede¬nis van heil zal zijn.

Wie kent niet die momenten, dat je je leeg voelt, moe, dat het allemaal even teveel is.
Dat je zoekt, behoefte hebt aan bemoediging.
De bijbel vertelt ons verhalen van bemoediging, hoe God aanwezig is, aanspreekt, ook juist in die dorre woestijnmomenten.
Om dat te ervaren is het goed je af en toe even terug te trekken, om een moment van bezinning, stilte te zoeken.
De stilte te zoeken die vol is van de Bron waaruit wij mogen drinken.
Vol van de stem die klinkt tot op vandaag.
Zo mogen we ons leven, de weg van ons leven op laten nemen in de weg die God al begonnen is.
Vrees niet, Hij die tot hiertoe onze toekomst is, Hij gaat met ons, een weg van dagen.